Vua Hàm Nghi - Một tâm hồn Việt ở chốn lưu đày nơi Dordogne

Vua Hàm Nghi – Một tâm hồn Việt ở chốn lưu đày nơi Dordogne

Du lịch Sự kiện trong tuần Văn hóa Xã hội

Tuy tại vị chỉ trong một thời gian rất ngắn, nhưng tinh thần yêu nước, khí phách của vua Hàm Nghi đã khiến tên tuổi của ông mãi lưu danh cùng sử sách.

Trong mười ba ông vua nhà Nguyễn, đến nay đã có mười một ông có lăng mộ tại Huế. Chỉ còn lăng mộ vua Hàm Nghi và ông vua cuối cùng Bảo Đại còn gởi tạm ở xứ người. Ông vua cuối cùng mới mất trên mười năm nên chưa ai có ý kiến gì, riêng hài cốt vua Hàm Nghi – ông vua nhà Nguyễn yêu nước nổi tiếng, đồng bào Việt Nam và họ Nguyễn Phước trong và ngoài nước rất thiết tha xin được cải táng về quê nhà. Điều mong ước đó đã trở nên nóng bỏng hơn sau khi được biết hài cốt vua Duy Tân đã được đem về an táng tại Huế (1987).

Vua Hàm Nghi và vua Duy Tân đều bị lưu đày và qua đời ở nước ngoài. So với vua Duy Tân, những thông tin về vua Hàm Nghi đến được Việt Nam quá ít và không chính xác. Ngày tháng vua Hàm Nghi qua đời, mỗi sách viết mỗi khác. Nguyễn Phúc tộc thế phả viết: “Ngài mất ngày 28 tháng 11 năm Nhâm Ngọ (4.1.1943)” (tr.388); Việt Nam danh nhân từ điển của Nguyễn Huyền Anh viết: “… nhà vua mất năm 1947” (tr.100); Những nhân vật lịch sử nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam viết: “Ông bị an trí ở đó (Alger) cho đến khi mất” (1947) (Nxb Thông tin, 1993, tr. 56). Chỉ có nơi vua Hàm Nghi từ biệt cuộc đời thì tất cả các sách sử đều thống nhất là tại Alger – thủ đô của Algérie.

Vua Hàm Nghi - Một tâm hồn Việt ở chốn lưu đày nơi Dordogne - Ảnh 1

Algérie là một nước ở Bắc Phi – hơi “trái đường” đối với các nhà sử học Việt Nam – do đó ít người nghĩ đến việc qua Algérie viếng thăm lăng mộ vua Hàm Nghi. Nhiều người Việt Nam ở trong và ngoài nước gởi thư hỏi tôi: “Vua Hàm Nghi là một ông vua trọn đời yêu nước tại sao không đặt vấn đề đưa hài cốt của Ngài về nước?”. Câu hỏi này quá khó đối với tôi, và ngay cả với những người có trách nhiệm cao nhất trong Nguyễn Phước tộc. Tôi đã trả lời thư bạn đọc tỏ rõ sự bất lực trước sự kiện lịch sử đáng quan tâm này. Nhưng may mắn sao, đầu năm 1999 tôi đã đến Corrèze tìm gặp được công chúa Như Lý và được bà cung cấp cho những thông tin cần thiết về những năm tháng vua Hàm Nghi bị đày và mất ở xứ người.

Những thông tin tôi thu thập được đã công bố một phần từ đầu những năm 2000. Thế nhưng, trên báo Tuổi Trẻ Chủ Nhật ngày 7.12.2003, có đăng một ghi chép của cố nhà báo Ngô Công Đức viết về chuyến viếng thăm lăng mộ vua Hàm Nghi ở làng Thonac, tỉnh Dordogne với một đoạn có quá nhiều thông tin sai lạc như sau: “Hoá ra mộ thật đơn giản, trên mộ có ghi tên 5 người: Vua Hàm Nghi (sinh 1871 tại Huế, mất 1940 tại Alger); các công chúa Như Mây, Sala, hoàng tử Minh Đức và bà Marie Jeanne Delorme (1952-1941), vợ vua Hàm Nghi, nhưng không ghi tước vị. Nghe kể lại bà thuộc dòng quý tộc, bố làm chánh án toà Alger”.

Đọc đoạn báo này tôi rất ngạc nhiên. Vì sao nhà báo Ngô Công Đức đã đến tại chỗ, chụp ảnh bia mộ vua Hàm Nghi, nghe người địa phương thuật chuyện trực tiếp về những người nằm trong ngôi mộ mà làm sao lại mắc phải nhiều thông tin sai lạc đến vậy? Tôi viết ngay cho báo Tuổi Trẻ Chủ Nhật một bài đính chính những chi tiết sai lạc nhưng rất tiếc không được Toà soạn Tuổi Trẻ Chủ Nhật lúc ấy (cuối năm 2003) sử dụng. Vì thế bài báo có nhiều sai lạc ấy (của cố nhà báo Ngô Công Đức) cho đến nay vẫn còn lưu giữ trên nhiều trang Web trên thế giới.

Sự thực ra sao?

– Vua Hàm Nghi mất ngày 14 tháng 1 năm 1944, an táng ngay trong khuôn viên biệt thự Gia Long trên đồi El Biar nhìn ra vịnh Alger. Năm 1962, nước Algérie độc lập, Chính phủ Pháp buộc lòng phải di chuyển kiều dân Pháp cùng toàn bộ tài sản mồ mả của người Pháp về Pháp. Gia đình vua Hàm Nghi cũng thuộc diện kiều dân Pháp nên vào năm 1965, chuyển qua sinh sống tại lâu đài De Losse bên bờ sông Vézère thuôc làng Thonac, tỉnh Dordogne (miền trung tây nước Pháp, sát với biên giới tây nam tỉnh Corrèze), do công chúa, thạc sĩ nông học Như Mai tạo lập từ nhiều thập niên trước.

Lăng mộ vua Hàm Nghi và bà quản gia Delorme cũng được cải táng qua nghĩa trang do công chúa Như Mai tạo lập riêng cho gia đình bà tại Thonac. Khu nghĩa địa được bao bọc bởi một vòng thành xây bằng đá rất cổ. Năm 1999, lớp vôi vữa áo bên ngoài đã bị thời gian bóc hết, để trơ lại những bức tường đá lởm chởm gây cảm giác như một di tích thời cổ đại. Lăng mộ vua Hàm Nghi hết sức đơn sơ, gồm hai khối bê-tông chồng lên nhau. Khối lớn khoảng 4m x 6m, cao 0,6m, chưa kể phần móng chôn sâu dưới đất. Khối nhỏ chiều ngang bằng một phần ba khối lớn, chồng lên khối lớn ở vị trí trung tâm.

Vua Hàm Nghi - Một tâm hồn Việt ở chốn lưu đày nơi Dordogne - Ảnh 2

Trên mặt bê-tông của khối lớn còn thừa ở bên trái (từ ngoài nhìn vào) có gắn tấm bia mang từ Alger sang với dòng chữ: “S.M. Ham Nghi Empereur d’Annam Hué 1871 – Alger 1944. (Vua Hàm Nghi. Hoàng đế nước Annam Huế 1871 – Alger 1944). Phần bê-tông bên phải có một tấm đá dùng làm nắp che cửa huyệt mộ lăng. Trong huyệt mộ này cho đến nay đã táng 5 người. Các hàng chữ khắc trên mộ như sau:

– S.M. HAM NGHI, Empereur d’Annam, Hue 1871 – Alger 1944 (không phải năm 1940 như Ngô Công Đức đã viết),

– S.A.I. La princesse d’Annam, née Marcelle LALOẼ, 1884-1974 (S.A.I. viết tắt của các từ Son Altesse Impériale hoàng phi Marcelle LALOẼ, 1884-1974 vợ chính thức của vua Hàm Nghi (chứ không phải bà Marie Jeanne Delorme (1852-1941), là vợ vua Hàm Nghi như NCĐ viết)

– Nhu May, Princesse d’Annam, 1905-1999 (tức công chúa Như Mai, người Pháp đọc chữ Mai là “Me” cho nên phải khắc trên bia là Như May);

– Minh Duc, Prince d’Annam, 1910-1990 (hoàng tử Minh Đức)

– Marie Jeanne DELORME, 1852-1941 (lớn hơn vua Hàm Nghi 19 tuổi, là người quản gia, do chính phủ Pháp cử đến giúp vua Hàm Nghi ngay từ khi nhà vua mới bị đày sang Alger, chứ không phải vợ vua Hàm Nghi như NCĐ viết). Bà Marie Jeanne Delorme, sinh ngày 5 tháng 6 năm 1852 tại Besseyre, thuộc địa phận Loubaresse (Cantal), con của Jean Delorme và Francoise Esbras, qua đời ngày 2 tháng 9 năm 1941.

Hình ảnh và những thông tin về lăng mộ vua Hàm Nghi tôi vừa ghi được phản ảnh cho đến năm 2002. Mới đây, Mathilde Tuyết Trần đến viếng lăng mộ vua Hàm Nghi và cho biết (qua Diễn Đàn ở Paris) thêm hai thông tin mới: 1. Ngôi lăng mộ vua Hàm Nghi đã được sửa sang tươm tất hơn, 2. Nghĩa địa riêng do công chúa Như Mai tạo lập nay đã trở thành khu mộ của dân địa phương với nhiều ngôi mộ khác mọc lên chung quanh. Năm 2008 nay, “hoàn cảnh” theo quan niệm của công chúa Như Lý đã đến, và cũng là năm kỷ niệm đúng 120 năm vua Hàm Nghi bị đày qua châu Phi (1888-2008), tôi hy vọng chuyện cải táng hài cốt vua Hàm Nghi về nước có thể trở thành hiện thực.

Nguồn tổng hợp